Amazonia — wylesianie lasów równikowych i jego skutki
W tej lekcji1/11
Krążę nad Amazonią i widzę pod sobą coś, co z góry wygląda jak ość ryby: prosta kreska drogi, a od niej setki bocznych kresek wyciętych w zieleni. Każda z nich to nowe pastwisko. Ta ość rośnie z roku na rok i widać ją z kosmosu. A zaczyna się od czegoś, co być może masz dziś na talerzu.
Największy las równikowy świata
Amazonia zajmuje około 5,5 mln km² — prawie osiemnaście razy więcej niż Polska. Leży na terenie dziewięciu państw, ale ponad połowa przypada na Brazylię.
Kto i po co wycina las
Od lat sześćdziesiątych XX wieku zniknęło około 17–20% pierwotnego lasu. To nie dzieje się przypadkiem — każdy hektar ma konkretnego odbiorcę.
Jak znika hektar lasu
- 1
Droga. Do lasu wchodzi buldożer i przebija szlak. Sam szlak zabiera niewiele, ale otwiera setki kilometrów kwadratowych, do których wcześniej nikt nie miał jak dojechać.
- 2
Wyrąb wybiórczy. Najpierw wycina się drzewa, na których da się zarobić od razu — mahoń, ipe. Las z lotu ptaka wygląda jeszcze na cały, ale jest już przetrzebiony i przesuszony.
- 3
Pożar. Resztę drzew ścina się i pozostawia do wyschnięcia, a potem podpala. Wilgotny las równikowy sam się nie zapala — prawie każdy pożar w Amazonii jest założony przez człowieka.
- 4
Pastwisko. Popiół nawozi ziemię na dwa, trzy sezony. Wchodzi bydło. To najtańszy sposób, żeby zająć teren i pokazać, że się go użytkuje.
- 5
Wyjałowienie. Po kilku latach ulewy wypłukują z gleby resztę składników. Trawa przestaje rosnąć, wartość ziemi spada, sprzedaje się ją pod uprawę soi albo porzuca.
- 6
Pętla wylesiania Kolejny hektar. Hodowca przenosi się dalej i cały łańcuch zaczyna się od nowa — od nowej drogi.
Wszystkie 6 kroków odsłonięte.
Kurczak z polskiego sklepu był karmiony paszą, w której główny składnik białkowy to śruta sojowa sprowadzona z Ameryki Południowej. Co to ma wspólnego z Amazonią?
Cztery skutki, z których jeden zaskakuje
Utrata gatunków. Znikają razem z lasem, często zanim ktokolwiek zdąży je opisać.
Latające rzeki — i punkt, po którym nie ma powrotu
Czwarty skutek jest najmniej oczywisty. Jedno duże drzewo wypompowuje z ziemi w powietrze nawet 300 litrów wody dziennie. Cały las oddaje tak około 20 mld ton wody na dobę — więcej, niż Amazonka wlewa do oceanu.
Rolnik wypala kawałek amazońskiego lasu i przez dwa lata zbiera świetne plony. W trzecim roku plony spadają, w czwartym ziemia leży odłogiem. Dlaczego?
Cztery hamulce, które już zadziałały
- 1
Satelity. Brazylijski instytut INPE prześwietla Amazonię co kilka dni i publikuje alerty o świeżych wycinkach. Straż leśna jedzie na konkretne współrzędne, a nie na donos.
- 2
Prawo. Brazylijski kodeks leśny każe właścicielowi gruntu w Amazonii zostawić 80% działki pod lasem. Terytoria ludów rdzennych mają dziś najniższe tempo wylesiania w całym regionie.
- 3
Umowa między firmami. Od 2006 roku obowiązuje moratorium sojowe: najwięksi skupujący nie kupują soi z terenów wylesionych po 2008 roku. Sam handel postawił granicę, bez ustawy.
- 4
Nacisk konsumentów. Unia Europejska przyjęła w 2023 roku rozporządzenie o produktach wolnych od wylesiania, choć jego wdrożenie było kilkakrotnie przesuwane. Legalne drewno znaczy się certyfikatem FSC.
- 5
Efekt. Wylesianie w Brazylii spadło z rekordowych blisko 27 000 km² rocznie na początku stulecia do kilku tysięcy km² w ostatnich latach.
Wszystkie 5 kroków odsłonięte.
Pułapka! „Amazonia to płuca Ziemi, które produkują tlen dla świata”
Źle: gdyby wycięto Amazonię, zabrakłoby nam tlenu do oddychania.
Ściąga do zapamiętania
Amazonia i wylesianie — co trzeba wiedzieć?
CO TO: największy las równikowy świata, ok. 5,5 mln km² (prawie 18 razy Polska), na terenie 9 państw, ponad połowa w Brazylii. Ok. 10% znanych gatunków Ziemi, ok. 16 000 gatunków drzew, ok. 400 ludów rdzennych (ok. 1,5 mln osób). SKALA STRAT: zniknęło już ok. 17–20% pierwotnego lasu. PRZYCZYNY: pastwiska dla bydła (ok. 80% wylesionych terenów), uprawa soi na paszę, wyrąb cennego drewna (mahoń, ipe), kopalnie złota z rtęcią w rzekach, drogi otwierające dostęp, pożary zakładane CELOWO — mokry las sam się nie zapala. ŁAŃCUCH: droga → wyrąb wybiórczy → wypalenie → pastwisko → wyjałowienie po kilku latach → kolejny hektar lasu. SKUTKI: utrata gatunków; uwolnienie CO2 (las magazynuje 150–200 mld ton węgla, a jego południowo-wschodnia część emituje już więcej, niż pochłania); zaburzenie obiegu wody — LATAJĄCE RZEKI, czyli ok. 20 mld ton pary dziennie, która daje deszcz nad polami Brazylii, Paragwaju i Argentyny; wyjałowienie gleby, bo pod lasem równikowym składniki są w ROŚLINACH, a nie w ziemi (klasa 5). PUNKT KRYTYCZNY: przy ok. 20–25% wylesienia las może samoczynnie przejść w sawannę; dokładna granica jest sporna. CO DZIAŁA: satelitarny monitoring INPE, kodeks leśny (80% działki pod lasem), moratorium sojowe od 2006 r., unijne rozporządzenie o produktach wolnych od wylesiania, certyfikat FSC, uznane terytoria ludów rdzennych. BŁĄD DO ODRZUCENIA: „płuca Ziemi produkujące tlen” — dojrzały las zużywa prawie tyle tlenu, ile wytwarza; jego rola to magazyn węgla i regulator obiegu wody.
Dla rodzicaJak pomóc dziecku w tym temacie?
- Jak pokazać skalę wylesiania, żeby liczby coś znaczyły?
Same kilometry kwadratowe nic dziecku nie mówią, więc trzeba je przeliczyć na coś znanego. Rekordowy rok na początku stulecia to blisko 27 000 km² wyciętego lasu, czyli mniej więcej powierzchnia województwa wielkopolskiego (29,8 tys. km²); ostatnie lata to kilka tysięcy km², czyli rząd wielkości województwa opolskiego. Bardzo dobrze działa też widok satelitarny w darmowej mapie internetowej — wystarczy wpisać „Rondônia” albo „BR-163” i powiększyć. Charakterystyczny wzór ości ryby, czyli droga z prostopadłymi odnogami, widać na pierwszy rzut oka i dziecko samo powie, w którą stronę to rośnie. To jeden obraz, który zastępuje pół rozdziału.
- Czy powinniśmy przestać jeść mięso, żeby ratować Amazonię?
To jest decyzja rodziny, a nie treść lekcji, i warto oddzielić jedno od drugiego. Geografia mówi tylko tyle: hodowla bydła i uprawa soi na paszę odpowiadają za większość wylesiania w brazylijskiej Amazonii, a Europa jest jednym z odbiorców tej soi. Co z tym zrobić, to już wybór — i realnych możliwości jest kilka, nie jedna. Można ograniczyć wołowinę, można sprawdzać pochodzenie produktów, można wspierać przepisy wymagające od firm wykazania, skąd biorą surowiec. Uczciwe postawienie sprawy brzmi tak: pojedyncza decyzja jednej rodziny nie zatrzyma wylesiania, ale mechanizm popytu i podaży działa właśnie z takich decyzji zsumowanych w miliony.
- Skąd wiadomo, ile lasu ubyło, skoro nikt tam nie chodzi z miarką?
Z satelitów — i to jest bardzo dobra okazja, żeby pokazać dziecku geografię jako naukę opartą na pomiarze, a nie na opowieściach. Brazylijski Narodowy Instytut Badań Kosmicznych INPE prowadzi dwa systemy: jeden wykrywa świeże wycinki w ciągu kilku dni i wysyła alerty służbom, drugi raz w roku dokładnie mierzy, ile lasu ubyło. Dane są jawne i publikowane w internecie, więc każdy może je sprawdzić, a niezależne ośrodki na świecie liczą to samo własnymi metodami i wyniki się zgadzają. Dzięki temu wiadomo także, że w niektórych latach wylesianie wyraźnie zwalniało — a to znaczy, że nie jest to proces, na który nikt nie ma wpływu.
Sprawdź się!
Odpowiedziano na 0 z 5 pytańSkróty klawiszowe quizu: klawisze od 1 do 4 wybierają odpowiedź, Enter sprawdza, a po sprawdzeniu przechodzi do następnego pytania. Każdy przycisk możesz też wybrać Tabem i Spacją.
Co odpowiada za największą część wylesiania w brazylijskiej Amazonii?
Dlaczego wypalona amazońska ziemia daje dobre plony tylko przez dwa, trzy sezony?
Czym są „latające rzeki” i dlaczego mają znaczenie dla rolnictwa Ameryki Południowej?
Naukowcy mówią o „punkcie krytycznym” Amazonii. Co to znaczy?
Kolega mówi: „Amazonia to płuca Ziemi, bez niej zabraknie nam tlenu”. Co jest w tym zdaniu nie tak?